Σε κάθε γυμναστήριο θα ακούσεις την ίδια συμβουλή για πρόοδο: «βάλε κι άλλα κιλά». Δεν είναι λάθος. Είναι όμως ελλιπής και μπορεί να κρατήσει πολλούς αθλητές στάσιμους για μήνες.
Ως προπονητής φυσικής κατάστασης, βλέπω καθημερινά προγράμματα που έχουν μία μόνο μεταβλητή: το φορτίο στη μπάρα. Σε αυτό το άρθρο εξηγώ τι σημαίνει στην πράξη η προοδευτική επιβάρυνση (χρησιμοποείται και ο όρος προοδευτική υπερφόρτωση), τι λέει η φυσιολογία, και πώς τη χρησιμοποιούμε ανάλογα με τον στόχο του αθλητή.
Τι είναι η προοδευτική επιβάρυνση;
Προοδευτική επιβάρυνση (progressive overload) σημαίνει σταδιακή αύξηση του προπονητικού ερεθίσματος, ώστε ο οργανισμός να συνεχίζει να προσαρμόζεται. Η ιδέα πάει πίσω στον Thomas DeLorme, που τη δεκαετία του 1940 εφάρμοσε συστηματική αύξηση αντίστασης στην αποκατάσταση τραυματιών.
Δίπλα της στέκεται η αρχή της ειδικότητας, γνωστή ως SAID (Specific Adaptations to Imposed Demands): το σώμα προσαρμόζεται ειδικά σε αυτό που του ζητάς. Αν του ζητάς μόνο να σηκώσει περισσότερα κιλά για 5 επαναλήψεις, αυτό ακριβώς θα βελτιώσει. Τίποτα παραπάνω.
Άρα το σωστό ερώτημα δεν είναι «πόσα κιλά να προσθέσω;». Είναι «ποιο ερέθισμα χρειάζεται τώρα αυτός ο αθλητής για να προσαρμοστεί;».
Τι λέει η φυσιολογία
Στον μυ δεν ζητάς «κιλά». Του ζητάς συγκεκριμένα μηχανικά και μεταβολικά ερεθίσματα. Τα κιλά είναι απλώς ένας τρόπος να τα αυξήσεις.
· Μηχανική τάση: η δύναμη που αναπτύσσουν οι μυϊκές ίνες υπό φορτίο. Θεωρείται ο βασικός μηχανισμός για υπερτροφία και δύναμη (Schoenfeld, 2010).
· Μεταβολικό στρες: η συσσώρευση ουσιών που παράγονται κατά τη μυϊκή προσπάθεια, ιδιαίτερα όταν κάνουμε πολλές επαναλήψεις ή μικρά διαλείμματα. Συνδέεται με τις διαδικασίες που συμβάλλουν στη μυϊκή ανάπτυξη και στην ικανότητα να συνεχίζουμε την προσπάθεια παρά την κόπωση
· Ταχύτητα εκτέλεσης: η πρόθεση να κινήσεις το φορτίο όσο πιο γρήγορα γίνεται επηρεάζει την ανάπτυξη ισχύος (power) και τη στρατολόγηση κινητικών μονάδων.
· Νευρομυϊκός συντονισμός: η ικανότητα του νευρικού συστήματος να ενεργοποιεί τους σωστούς μύες, τη σωστή στιγμή, με τη σωστή σειρά. Εδώ βρίσκεται μεγάλο μέρος της πρώτης προόδου ενός αρχάριου.
Κάθε μία από αυτές τις παραμέτρους μπορεί να αυξηθεί χωρίς να αλλάξει ούτε ένα κιλό στη μπάρα. Μια μελέτη των Plotkin και συν. (2022) έδειξε ότι η πρόοδος μέσω επαναλήψεων έδωσε παρόμοια υπερτροφία με την πρόοδο μέσω φορτίου.
Οι 7 μεταβλητές που έχεις στα χέρια σου
Αυτές είναι οι βασικές μεταβλητές που μπορεί να ρυθμίσει ένας προπονητής, ανάλογα με το στόχο και το επίπεδο κάθε αθλητή (Kraemer & Ratamess, 2004):
Η κλίμακα RIR (repetitions in reserve) δείχνει πόσες ακόμα επαναλήψεις θα μπορούσες να κάνεις στο τέλος ενός σετ πριν φτάσεις στην εξάντληση. Είναι ένας πρακτικός τρόπος να ρυθμίζεις την ένταση της προπόνησης ανάλογα με το πώς νιώθεις τη συγκεκριμένη μέρα (Helms και συν., 2016).
Παράδειγμα: Squat 100kg × 5
Ίδιο φορτίο, τρία διαφορετικά ερεθίσματα:
1. Εβδομάδα 1: κανονικό tempo. Ελεγχόμενο κατέβασμα, σταθερή άνοδος. Χτίζεις τη βάση και την τεχνική.
2. Εβδομάδα 3: 3" κατέβασμα, παύση στο κάτω σημείο. Ο χρόνος υπό τάση αυξάνεται και η παύση «σβήνει» την ελαστική επαναφορά (stretch-shortening cycle). Τα ίδια 100kg ξαφνικά απαιτούν μεγαλύτερη προσπάθεια
3. Εβδομάδα 5: ίδια κιλά, εκρηκτική άνοδος. Μετράς ταχύτητα μπάρας με encoder ή app. Ο στόχος είναι να κινήσεις το φορτίο γρηγορότερα από πριν. Αν η ταχύτητα ανέβηκε στο ίδιο φορτίο, έγινες πιο δυνατός.
Η ταχύτητα της μπάρας συνδέεται στενά με το ποσοστό του 1RM (González-Badillo & Sánchez-Medina, 2010), και ειδικά στο full back squat (Sánchez-Medina και συν., 2017). Γι' αυτό η velocity-based προπόνηση είναι αξιόπιστος δείκτης προόδου, χωρίς να χρειάζεται συνεχώς τεστ μέγιστης επανάληψης.
Ο στόχος ορίζει τη μεταβλητή
Δύο αθλητές μπορεί να κάνουν την ίδια άσκηση. Δεν χρειάζονται όμως την ίδια πρόοδο.
Αθλητής μπάσκετ. Δεν χρειάζεται μόνο μεγαλύτερο 1RM. Χρειάζεται να παράγει δύναμη γρήγορα: στο άλμα, στην αλλαγή κατεύθυνσης, στο πρώτο βήμα. Η πρόοδός του περνάει από την ταχύτητα εκτέλεσης, τα plyometrics και την ισχύ. Εδώ ελέγχουμε και την απώλεια ταχύτητας μέσα στο σετ: όταν η μείωση ξεπεράσει ένα προκαθορισμένο όριο, το σετ σταματά, ώστε η κόπωση να μην επηρεάσει την εκρηκτικότητα (Pareja-Blanco και συν., 2017).
Αθλητής HYROX. Χρειάζεται να αντέχει φορτίο υπό κόπωση. Μετά από 1 km τρέξιμο πρέπει να σπρώξει sled, να κάνει lunges με σάκο, να κουβαλήσει kettlebells. Η πρόοδός του περνάει από τον όγκο, τα μικρότερα διαλείμματα, την πυκνότητα της προπόνησης και τη συνδυαστική δουλειά τρεξίματος και δύναμης.
Ο στόχος ορίζει ποια μεταβλητή «σπρώχνεις». Όχι η συνήθεια.
Πώς να το εφαρμόσεις
· Άλλαζε μία μεταβλητή τη φορά. Αν αλλάξεις φορτίο, tempo και διάλειμμα μαζί, δεν θα ξέρεις τι δούλεψε.
· Κατέγραφε τα πάντα. Κιλά, επαναλήψεις, RPE, tempo, διάλειμμα. Χωρίς σημειώσεις δεν υπάρχει υπερφόρτωση, υπάρχει τύχη.
· Κράτα την τεχνική σταθερή. Πρόοδος με χαλασμένη κίνηση δεν είναι πρόοδος.
· Σχεδίασε deload. Κάθε 4–6 εβδομάδες μείωσε όγκο ή ένταση, ώστε να «περάσει» η προσαρμογή.
Συμπερασμα
Η προοδευτική επιβάρυνση δε σημαίνει απλώς να προσθέτεις κιλά στη μπάρα κάθε εβδομάδα. Σημαίνει να δίνεις στο σώμα σου το κατάλληλο ερέθισμα, τη σωστή στιγμή, ώστε να συνεχίζει να προσαρμόζεται και να βελτιώνεται.
Το φορτίο είναι μόνο μία από τις μεταβλητές που μπορείς να αξιοποιήσεις. Οι επαναλήψεις, ο όγκος, ο ρυθμός εκτέλεσης, τα διαλείμματα και η ταχύτητα της κίνησης μπορούν επίσης να καθορίσουν την πορεία της προόδου σου. Το ποια μεταβλητή θα επιλέξεις να αλλάξεις εξαρτάται από τον στόχο σου, το επίπεδό σου και το πώς ανταποκρίνεται το σώμα σου στην προπόνηση.
Γι αυτό ένα αποτελεσματικό προπονητικό πλάνο βασίζεται στη σωστή αξιολόγηση και προσαρμογή της προπόνησης. Η διατήρηση της σωστής τεχνικής και η διαχείριση της κόπωσης βοηθούν να ξεχωρίζεις την ουσιαστική πρόοδο η οποία δεν μετριέται μόνο με το βάρος στη μπάρα, αλλά με το πόσο αποτελεσματικά προπονείσαι ώστε να πετύχεις τον στόχο σου.
Βιβλιογραφία
González-Badillo, J. J., & Sánchez-Medina, L. (2010). Movement velocity as a measure of loading intensity in resistance training. International Journal of Sports Medicine, 31(5), 347–352. https://doi.org/10.1055/s-0030-1248333
Helms, E. R., Cronin, J., Storey, A., & Zourdos, M. C. (2016). Application of the repetitions in reserve-based rating of perceived exertion scale for resistance training. Strength and Conditioning Journal, 38(4), 42–49. https://doi.org/10.1519/SSC.0000000000000218
Kraemer, W. J., & Ratamess, N. A. (2004). Fundamentals of resistance training: progression and exercise prescription. Medicine & Science in Sports & Exercise, 36(4), 674–688. https://doi.org/10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61
Pareja-Blanco, F., et al. (2017). Effects of velocity loss during resistance training on athletic performance, strength gains and muscle adaptations. Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports, 27(7), 724–735. https://doi.org/10.1111/sms.12678
Plotkin, D., et al. (2022). Progressive overload without progressing load? The effects of load or repetition progression on muscular adaptations. PeerJ, 10, e14142. https://doi.org/10.7717/peerj.14142
Sánchez-Medina, L., et al. (2017). Estimation of relative load from bar velocity in the full back squat exercise. Sports Medicine International Open, 1(2), E80–E88. https://doi.org/10.1055/s-0043-102933
Schoenfeld, B. J. (2010). The mechanisms of muscle hypertrophy and their application to resistance training. Journal of Strength and Conditioning Research, 24(10), 2857–2872. https://doi.org/10.1519/JSC.0b013e3181e840f3